Είναι η τέχνη πολιτική από τη φύση της; Από τις τοιχογραφίες των Φαραώ ως την προπαγάνδα του 20ου αιώνα
Κάθε φορά που ένα έργο τέχνης προκαλεί έντονες αντιδράσεις, είτε πρόκειται για τα σατιρικά stencil του Banksy που εμφανίζονται ξαφνικά σε τείχη, είτε για την εγκατάσταση του Ai Weiwei με 100 εκατομμύρια ηλιόσπορους από πορσελάνη, είτε για την αφαίρεση ενός πίνακα από μουσείο λόγω «προβληματικού» περιεχομένου, επανέρχεται το ίδιο ερώτημα: πρέπει η τέχνη να είναι πολιτική; Ή μήπως η πολιτική είναι μια εξωτερική παρέμβαση που μολύνει την «καθαρή», αισθητική ουσία της δημιουργίας;
Πίσω από αυτό το δίλημμα κρύβεται μια βαθύτερη πραγματικότητα: η τέχνη δεν δημιουργείται ποτέ σε κενό. Γεννιέται μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές, οικονομικές, θρησκευτικές και πολιτικές συνθήκες. Ακόμα και οι πιο «αθώες» μορφές τέχνης (μια προϊστορική σπηλαιογραφία βίσωνα, μια αιγυπτιακή τοιχογραφία φαραώ, ένα ρομαντικό τοπίο) φέρουν τη σφραγίδα της εποχής τους. Ίσως λοιπόν το ερώτημα να μην είναι αν η τέχνη μπορεί να είναι πολιτική, αλλά αν μπορεί ποτέ να μην είναι.
Η τέχνη ως κοινωνικός καθρέφτης
Ακόμα και όταν δεν διατυπώνει ρητό πολιτικό μήνυμα, η τέχνη λειτουργεί ως καθρέφτης της κοινωνίας που την παρήγαγε. Στις προϊστορικές σπηλιές του Λασκό και της Αλταμίρα (περίπου 17.000–15.000 π.Χ.), οι ζωγραφιές ζώων δεν ήταν απλώς διακοσμητικές: πιθανότατα συνδέονταν με κυνηγετικά τελετουργικά και την επιβίωση μιας ομάδας. Το ποιος είχε πρόσβαση στη σπηλιά και ποιος επέλεγε τι θα απεικονιστεί αποτελεί ήδη μια μορφή κοινωνικής ιεραρχίας.
Στην Αρχαία Αίγυπτο, οι τοιχογραφίες των τάφων απεικονίζουν φαραώ και θεούς σε μεγαλοπρεπείς στάσεις, ενώ οι εργάτες και οι αγρότες εμφανίζονται μικρότεροι και σε δευτερεύουσες σκηνές. Αυτή η κλίμακα δεν είναι τυχαία: ενισχύει την ιδεολογία της θεϊκής βασιλείας και την κοινωνική τάξη. Παρόμοια, στα ανάγλυφα των ασσυριακών ανακτόρων (9ος–7ος αι. π.Χ.) οι νικηφόροι βασιλείς ποδοπατούν ηττημένους εχθρούς, επομένως η τέχνη λειτουργεί ως οπτική προπαγάνδα ισχύος.
Ακόμα και στην Αναγέννηση, έργα όπως η «Σχολή των Αθηνών» του Ραφαήλ (1509–1511) δεν είναι μόνο αριστούργημα προοπτικής: τοποθετούν φιλοσόφους της αρχαιότητας σε ένα ιδανικό περιβάλλον που εξυμνεί την ανθρωποκεντρική σκέψη και την παπική εξουσία που χρηματοδότησε το έργο.
Από τη διακόσμηση στην ανοιχτή καταγγελία
Ο 20ός αιώνας σηματοδοτεί μια σαφή στροφή: η τέχνη παύει να αρκείται στη διακόσμηση ή την εξύμνηση της εξουσίας και γίνεται μάρτυρας τραυμάτων. Η «Guernica» (1937) του Pablo Picasso, που δημιουργήθηκε ως αντίδραση στον βομβαρδισμό της ομώνυμης βασκικής πόλης από τη Luftwaffe και την ιταλική αεροπορία, δεν είναι απλώς ένα κυβιστικό έργο, είναι ένα κραυγαλέο αντιπολεμικό μανιφέστο. Ο ίδιος ο Πικάσο δήλωσε: «Η τέχνη δεν είναι για να διακοσμεί διαμερίσματα. Είναι όπλο για την επίθεση και την άμυνα ενάντια στον εχθρό».
Στη δεκαετία του 1960–70 η ποπ-αρτ (Andy Warhol, Roy Lichtenstein) και η φωτογραφία (Diane Arbus) αποκαλύπτουν την αλλοτρίωση του καταναλωτισμού και την περιθωριοποίηση. Στη Λατινική Αμερική, οι τοιχογραφίες του Diego Rivera και οι σιδηροδρομικοί σταθμοί του David Alfaro Siqueiros χρησιμοποιούν τη μνημειακή τέχνη για να προωθήσουν σοσιαλιστικές ιδέες και την ταξική πάλη.
en.wikipedia.org smarthistory.org
Η σιωπή ως πολιτική στάση
Η επιλογή της «ουδετερότητας» είναι από μόνη της πολιτική. Έργα που εξιδανικεύουν την εξουσία (π.χ. οι πομπώδεις πίνακες του Jacques-Louis David για τον Ναπολέοντα) ή που αγνοούν την κοινωνική πραγματικότητα (πολλά ρομαντικά τοπία του 19ου αιώνα που αποκρύπτουν την εκβιομηχάνιση) λειτουργούν ως σιωπηρή νομιμοποίηση του status quo. Η ναζιστική «ηρωική» τέχνη (Arno Breker) και ο σοβιετικός «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» δείχνουν πόσο εύκολα η «απολιτική» αισθητική μπορεί να υπηρετήσει την εξουσία.
Jacques-Louis David, Napoleon Crossing the Alps
Ακόμα και σήμερα, η επιλογή να μην αναφέρεται ένας καλλιτέχνης σε πολέμους, ανισότητες ή κλιματική κρίση μπορεί να ερμηνευθεί ως στάση άνεσης μέσα στο υπάρχον σύστημα.
Σύγχρονη τέχνη και ακτιβισμός
Στον 21ο αιώνα η τέχνη και ο ακτιβισμός συχνά ταυτίζονται. Ο Banksy χρησιμοποιεί το δρόμο ως γκαλερί για να σχολιάσει τον πόλεμο, την προσφυγιά και τον καπιταλισμό (π.χ. «Balloon Girl», «Love is in the Bin»).
Ο Ai Weiwei μετατρέπει τη φυλάκισή του σε έργο τέχνης (ντοκιμαντέρ, λουκέτα, Lego) και τα ηλιόσπορα του 2010 στο Tate Modern αμφισβητούν την εργατική εκμετάλλευση στην Κίνα.
Η Jenny Holzer με τα φωτεινά της μηνύματα και η Barbara Kruger με τα φεμινιστικά συνθήματα («Your Body is a Battleground») χρησιμοποιούν τη γλώσσα της διαφήμισης για να την ανατρέψουν.
Εγκαταστάσεις όπως το «The Clock» του Christian Marclay ή το «Weather Project» της Olafur Eliasson δημιουργούν συλλογικές εμπειρίες που θέτουν ερωτήματα για χρόνο, κλίμα και κοινότητα, όλα με πολιτικές προεκτάσεις.
The Weather Project
Τέχνη, εξουσία και έλεγχος
Η εξουσία πάντα αντιλαμβάνεται τη δύναμη της τέχνης. Στην αρχαιότητα οι φαραώ κατέστρεφαν τα ονόματα προκατόχων τους (damnatio memoriae). Στον 20ό αιώνο οι ναζί διοργάνωσαν την έκθεση «Εκφυλισμένης Τέχνης» (1937) για να διασύρουν τον μοντερνισμό, ενώ η Σοβιετική Ένωση επέβαλε τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό και εξόρισε ή φυλάκισε καλλιτέχνες όπως ο Καζιμίρ Μαλέβιτς.
Σήμερα η λογοκρισία συνεχίζεται με διαφορετικούς τρόπους: αφαίρεση χρηματοδότησης, «cancel culture», πιέσεις χορηγών, νομοθεσία κατά «προσβλητικών» έργων. Το 2023–2025 είδαμε περιπτώσεις απομάκρυνσης έργων από μουσεία για «ευαισθησία» ή απαγόρευση performances λόγω πολιτικών θέσεων.
Η τέχνη δεν είναι ούτε αγνή ούτε ουδέτερη. Είναι κοινωνική γλώσσα που κουβαλά μνήμη, ιδεολογία, αντίσταση και εξουσία. Από τις παλάμες των χεριών στις σπηλιές του Λασκό, από τις σφηνοειδείς πινακίδες της Μεσοποταμίας, από την Guernica μέχρι τα stencil του Banksy, η τέχνη πάντα μιλούσε (ή σιωπούσε) πολιτικά.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η τέχνη είναι πολιτική, αλλά αν είμαστε διατεθειμένοι να αντέξουμε αυτό που μας λέει: ότι είμαστε υπεύθυνοι για τον κόσμο που δημιουργεί, εκθέτει και μερικές φορές καταστρέφει. Και ότι, όσο υπάρχουν κοινωνικές ανισότητες, πόλεμοι και εξουσίες, η τέχνη, είτε το θέλει είτε όχι, θα συνεχίζει να είναι ένα πεδίο μάχης.
Γράφει η ΑΛΕΠΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΡΙΕΛΑ
